ساختمان اداری تجاری السید | دفتر معماری غفارپسند و همکاران

ساختمان تجاری-اداری السید، در خیابان فلسطین (باغشاه) در مرکز اداری شهر شیراز واقع شده است. در حوالی این پروژه ادارات و سازمانهای مهم شهری واقع شده و این خیابان، بلوارهای زند و قصردشت را به هم متصل می‌سازد. سابقه تاریخی این محدوده شهر شیراز به عصر پهلوی اول و دوم باز می‌گردد و اولین ساختمان‌های ساخته شده در این محدوده به شیوه مدرن پهلوی (شیوه وارطان) ساخته شده‌اند. به جرات می توان گفت که عمده ساختمان‌های امروزی که در این محدوده (و البته در سایر نقاط شهر) ساخته می‌شوند، به لحاظ کیفیات معمارانه دارای ارزشی میان مایه بوده و قابل مقایسه با معماری مدرن اولیه عصر پهلوی نیستند که این امر، منجر به ایجاد یک تصویر شهری خاکستری و فاقد نقاط عطف چشمگیر شده است. از این رو، در این پروژه به معماری مدرن عصر پهلوی توجهی ویژه شده و بخشی از بیانیه سیاسی-اجتماعی این پروژه، بزرگداشت معماری این عصر و برقراری دیالوگ با آن است. در تصویری بزرگتر، اگر به تاریخ معماری شیراز و در مقیاس بزرگتر ایران بنگریم، عناصری در این زمینه وجود دارند که مانند معماری پهلوی و چه بسا بیش از آن، مغفول مانده و ارتباط آن با قطع شده است. اگر پیشرفت و تکامل دیسیپلین معماری یا هر هنر دیگر را به مثابه دیالوگ انتقادی متناوب میان وضعیت انضمامی و یک بستر فکری ادامه دار بدانیم، این دیالوگ در معماری ایران، به دلایل گوناگون منقطع گشته و محتوای آن به دلیل این انقطاع، از قرارگیری در یک دیالوگ انتقادی پیش برنده و خلاق باز مانده و به دنباله روی غیر موثر و دست چندم از جریانهای روز جهان (آن هم با تاخیر و در مقیاس محدود) روی آورده است.

از این رو در این پروژه، سعی بر این بوده تا دیالوگی انتقادی با این زمینه برقرار گردد و به مثابه یک بیانیه سیاسی- اجتماعی، با متمایز و برجسته کردن عناصر ارزشمند و مغفول آن، بر این نکته تاکید شود که حفظ وضع موجود مورد انتقاد جدیست. این پروژه با ظاهر شدن به شکل پدیده‌ای متفاوت در این زمینه، ضد ارزشهای موجود و بارز در آن را، با تاکید بر ارزشهای مغفول و نهفته آن، برجسته ساخته و با جدیت به چالش می کشد.
مهمترین ارزشی که در وهله نخست، در این پروژه بر فقدان آن تاکید شده، نظم منطقی (راسیونال) و استعلایی است. نظمی که از پایه‌های اساسی معماری در همه اعصار (به اشکال گوناگون) بوده و باعث تعریف معماری به عنوان پدیده ای متفاوت و منحصر‌بفرد در محیط خودش شده است. اکثر بناها در این زمینه را، به دلیل نداشتن نظمی هوشمندانه و منطقی در “طراحی، به مثابه یک اثر هنری”، نمی توان اثر معماری دانست بلکه صرفا ساختمان سازی با هدف تامین نیاز و کسب سود بوده و شهرها را به صحنه ای خسته کننده (خاکستری) و فاقد نقاط عطف بدل کرده‌اند. فقدان نظم، سازماندهی و کیفیت در ساختار عمرانی، مبلمان و علائم شهری نیز به همراه این وضعیت، تصویری آشفته ایجاد نموده و مزید بر علت شده است. در فقدان نظم راسیونال در شاکله معماری و شهر، این پروژه با تاکیدی قوی بر نظم ریتمیک و تکرار شونده پدیدار گشته تا به عنوان یک بیانیه سیاسی-اجتماعی، با متمایز ساختن خود از بدنه “آشفته و میان مایه” اطراف خود، فقدان نظم و منطق باوری را با نشان دادن کنتراست نظم/بی نظمی (یعنی حضور قوی پروژه در تضاد با زمینه خود) گوشزد کند. شایان ذکر است که نظیر این وضعیت یعنی فقدان نظم، قانون مداری، منطق باوری و نگرش جامع نگر و علمی مدرن-در صحنه حیات اجتماعی–سیاسی دوره کنونی ایران، مشهود است. در این راستا، کل ساختار پروژه در درون و بیرون، “فقط” با یک واحد هندسی مستطیلی که محیط بیرونی آن ثابت و محیط درونی آن به شکلی ریتمیک متغیر است، طراحی شده و با کاربری متناسب با هر قسمت هماهنگ شده است تا به ایجاد “وحدت” در پیکره‌ای یکپارچه، مونولیت و خالص منجر گردد.

این بیانیه، در عین انتقاد از وضع موجود و ایجاد فاصله و کنتراست با آن (در وجه سلبی)، ارزشهای نهفته در بستر آن را به شکلی ایجابی مورد تاکید قرار داده و به عنوان آلترناتیو وضع موجود، که مورد انتقاد است را ارائه می دهد. این ارزشها، همانطور که گفته شد، به تاریخ معماری و ایجاد دیالوگ با آن مرتبط است. در این راستا، 2 مقطع تاریخی مد نظر قرار گرفته است. ساختار کلی پروژه دیالوگی فعال را با معماری عصر پهلوی برقرار ساخته و با شناسایی ردپای آن، سعی می کند تا آن را به روز رسانی کرده و مجددا وارد عرصه سازد ولی در عین حال، انتقاداتی را نیز بر آن وارد می داند و سعی در نمایش و اصلاح آن دارد. معماری عصر پهلوی، خود به عنوان مقطعی از تاریخ معماری دوران مدرن، تلاش چندانی در برقراری دیالوگ با تاریخ پیش از خود و برای پر کردن این شکاف و انقطاع تاریخی ننموده است و اتفاقا، تجدد را در انقطاع از گذشته دیده است. پروژه السید، در عین ارجاع به معماری پهلوی و بر خلاف آن، با معماری متقدم‌تر در تاریخ معماری ایران نیز وارد دیالوگ شده و آجر را به عنوان یکی از عناصر اساسی آن به کار گرفته است. از آنجا که سطوح نیمه شفاف آجری به عنوان یکی از عناصر شاخص و کارآمد در تاریخ معماری ایران مورد استفاده بوده است، از این سطوح به شکلی متفاوت و نوآورانه، با آزمایش‌گری بر روی مصالح در پروژه استفاده شده است. به این شکل که آجرهای خشتی مربع شکل مجوف و نیمه مجوف به صورت سفارشی در کارگاه ساخته‌شده و بر روی سطح روستیک هر دو سمت آن لعاب نسبی داده شده تا رنگ آن به شکلی بسیار کهن جلوه نماید، گویی لعاب آن در طی سالیان دراز به تدریج از بین رفته است. این پرده‌های مجوف آجری نقش جان‌پناه نیمه شفاف پشت پنجره‌ها را بازی نموده و با عبور نور آفتاب، بازی نور و سایه در داخل ایجاد می نمایند. در نهایت با اضافه شدن سایبان‌های متشکل از الوارهای چوبی با فواصل فشرده به صورت ریتمیک به بالای پنجره‌ها که طول آنها به صورت هماهنگ با تغییر محیط داخلی مستطیلها تغییر می کند، طرح تکمیل می گردد. این سایبانها در طول روز، علاوه بر تامین نقاب سایه برای پنجره‌ها، بازی نور و سایه دائمی و بسیار چشمگیر را به عنوان یک لایه متغیر و وابسته به زمان، بر روی بدنه ریتمیک ایجاد نموده و آن‌را غنی‌تر می‌سازد. این بعد از پروژه را شاید بتوان بعدی پدیدار شناسانه دانست، چرا که ماهیتی غیرمادی داشته، از عناصر ثابت بنا به حساب نمی آید و یک متغیر موقت و گذراست. این کیفیت پدیدارشناسانه در شب نیز به شکلی دیگر هویدا می گردد و نورپردازی نما، در عین تاکید و برجسته سازی نظم بنا، ماهیتی شاعرانه و احساسی (با ایجاد حس لامسه بصری و احساس زبری آجر که با نورپردازی بزرگنمایی شده) ایجاد می نماید. به خصوص اینکه این خیابان در شب، بر خلاف روز خلوت و دنج بوده و دارای حال و هوای متفاوتی نسبت به روز است. نورپردازی در 2 حالت در نظر گرفته شده که یکی بعد معماری مدرن پهلوی را به نمایش می گذارد و دیگری بعد تاریخی آنرا. این نورپردازی متغیر نیز به شکلی دیگر، حالات گذرا و احساسی ایجاد می نماید.