Search
پوشش زنانه و مردانۀ عصر ناصری در نگاره‌های هزارویک شب صنیع‌الملک

نوع مقاله : مقالۀ پژوهشی

نویسنده

  • آمنه مافی تبار
  • دکتری پژوهش هنر، گروه طراحی پارچه و لباس، دانشکدۀ هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر، تهران، ایران

باغ نظر (ماهنامه)

دوره 18، شماره 105
اسفند 1400
صفحه 122-111

بیان مسئله: در سال‌های اولیة حکمرانی ناصرالدین‌شاه قاجار، منسوجات مورد استفاده در پوشش زنانه و مردانه با نقوش متنوع آراسته می‌شده است. نگاره‌پردازی‌های نسخة هزارویک‌شب صنیع‌الملک، به‌دلیل تعلّق به این بازة تاریخی و واقع‌نماییِ زندگی مردم، محل مناسبی برای پژوهش در این موضوع محسوب می‌شود؛ بنابراین پرسش این است: با نظر به نگاره‌پردازی‌های هزارویک شب صنیع‌الملک، کدام طرح‌ها و نقوش در منسوجاتِ کاربردی در پوشش زنانه و مردانة عصر ناصری رواج داشته‌اند؟ و فرضیه این است که در این روزگار، همچون ادوار پیشین، نقش‌اندازی بر بستر لباس جلوه‌های متنوعی داشته و تفاوت‌های جنسیتی، تا اندازه‌ای، در گزینش پارچه جهت دوخت پوشاک تعیین‌کننده بوده است.
هدف پژوهش: هدف از انجام این پژوهش آن است که با مطالعة نگاره‌های نسخة قاجاری هزارویک شب صنیع‌الملک، انواع طرح و نقش پارچه در اوان دورة ناصری باز شناخته و مقایسه شوند.
روش پژوهش: مطالعه به شیوة توصیفی-تحلیلی و نمونه‌گیری احتمالیِ طبقه‌بندی‌شدة بیست‌وچهار نگاره از
هزارویک شب صنیع‌الملک انجام شده است.
نتیجهگیری: یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که در مورد پوشش زنانه منسوجات طرح‌دار با نقوش گیاهی در اندرونی به کار می‌رفت؛ در مقابل، استفاده از انواع ساده در فضای بیرونی مرسوم بود. در خصوص پوشش مردانه، اولویت با منسوجات ساده بود، فقط پارچه‌های ترمه (منقوش به بته‌جقه) در دوخت قبا مورد استفاده قرار می‌گرفت و بهره‌گیری محدود از دیگر انواع طرح‌دار به تزئینات لباس خلاصه می‌شد.

نویسنده [English]

  • Ameneh Mafitabar
Assistant Professor, Faculty of Applied Arts, University of Art, Tehran, Iran.

چکیده [English]

Problem statement: In the early years of Naser al-Din Shah Qajar’s reign, textiles used for women’s and men’s clothing were embellished with various motifs. Created in the same historical period, Sani ol-Molk’s anachronistic illustrations for One Thousand and One Nights are a good source for research on the era’s clothing, as they realistically depict how Persians lived at the time. The present study attempts to answer the following question: “Based on Sani ol-Molk’s One Thousand and One Nights illustrations, what designs and motifs were prevalent in textiles used for women’s and men’s clothing in the Naserian era?” The assumption is that in this era, just as in the previous periods, there were different clothes patterning styles and gender had some influence on the choice of fabrics for clothing.
Research objective: The study aimed to explore early-Naserian-era fabric designs and motifs by examining the illustrations of the Qajar version of One Thousand and One Nights.
Research method: In this descriptive and analytical research, 24 book illustrations, selected through probability sampling, were examined.
Conclusion: Findings show that for women, textiles patterned with floral motifs were used for clothing that was worn in andaruni (the private, women-only quarter in traditional Persian houses; similar to the harem), and plain textiles for those worn out in biruni (outside both the andaruni and the house); for men, plain textiles were preferred, Termeh fabrics (patterned with Botteh Jegheh/ Paisley’s) were only used for Qaba’s, and the use of other patterned fabrics was limited to embellishments.

اباذری، مانا و طیبی، حبیب‌الله. (1396). مطالعة تطبیقی پوشاک بانوان قاجار قبل و بعد از سفر ناصرالدین‌شاه به فرنگ (مطالعة موردی: لباس سنتی و لباس تجدد بانوان). پژوهش هنر، 7(13)، 15-30.
اربابی، بیژن. (1387). ارزیابی شیوه‌های طبقه‌بندی نقش و طرح فرش ایران. گلجام، 4(11)، 57-74.
استون، پیتر اف. (1391). فرهنگنامة فرش شرق (ترجمة بیژن اربابی). تهران: جمال هنر.
الوند، احمد. (1363). صنعت نساجی ایران از دیرباز تا امروز. تهران: دانشکدة صنعتی پلی‌تکنیک.
انجمن بین‌المللی زنان در ایران. (1352). نگار زن. تهران: انجمن بین‌المللی زنان در ایران.
بصام، جلال‌الدین. (1392). فرهنگ فرش دستباف. تهران: بنیاد دانشنامه‌نگاری ایران.
پاکباز، رویین. (1383). دایرةالمعارف هنر. تهران: فرهنگ معاصر.
پاکباز، رویین. (1385). نقاشی ایران از دیرباز تا امروز. تهران: زرین و سیمین.
پولاک، یاکوب ادوراد. (1368). ایران و ایرانیان (ترجمة کیکاووس جهانداری). تهران: خوارزمی.
تام‌سن، منصور. (1389). طراحی نقوش سنتی. تهران: سهامی خاص.
حصوری، علی. (1385). مبانی طراحی سنتی در ایران. تهران: چشمه.
ذکاء، یحیی. (1336). لباس زنان ایران از سدة سیزدهم هجری تا امروز. تهران: ادارة موزه‌ها و فرهنگ عامه.
ذکاء، یحیی. (1382). زندگی و آثار استاد صنیع‌الملک. تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
روح‌فر، زهره. (1391). هنر پارچه‌بافی در دورة قاجار. تهران: آرمان‌شهر.
زارع‌زاده، فهیمه؛ شاد قزوینی، پریسا و حسینی، مریم. (1388). مقایسة تطبیقی سیمای زن در داستان‌های هزارویک شب و نگاره‌های صنیع‌الملک نقاش. زن در فرهنگ و هنر، 1(2)، 7-32.
ژوله، تورج. (1381). پژوهشی در فرش ایران. تهران: یساولی.
ستاری، جلال. (1368). افسون شهرزاد: پژوهشی در هزار افسان. تهران: توس.
شهشهانی، سهیلا. (1396). پوشاک دورة قاجار. تهران: فرهنگسرای میردشتی.
طالب‌پور، فریده. (1386). تاریخ پارچه و نساجی در ایران. تهران: الزهراء و مرکب سپید.
غیبی، مهرآسا. (1385). هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی. تهران: هیرمند.
فربود، فریناز. (1388). بررسی تأثیرات و پیامدهای انقلاب صنعتی اروپا بر هنر صنعت نساجی ایران در دورة قاجار (رسالة دکتری پژوهش هنر). دانشکدة هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
مافی‌تبار، آمنه و کاتب، فاطمه. (1397). بازیابی طرح و نقش پارچه‌های عصر فتحعلی‌شاه قاجار با استفاده از پیکرنگاری درباری. پژوهش هنر، 8(15)، 87-106.
مبینی، مهتاب و اسدی، اعظم. (1396). سیری در مد و لباس دورة قاجار. تهران: الزهراء و مرکب سپید.
متین، پیمان. (1383). پوشاک ایرانیان. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
مونسی سرخه، مریم. (1396). پوشاک ایرانیان در عصر قاجار (چگونگی و چرایی). تهران: الزهراء و مرکب سپید.

صاحب امتیاز:  پژوهشکده هنر، معماری و شهرسازی نظر
مدیر مسئول:  دکتر سید امیر منصوری
سردبیر:  دکتر احمد پوراحمد
دوره انتشار:  ماهنامه
شاپا چاپی:  1735-9635
شاپا الکترونیکی:  2251-7197

جامعه معماران ایران
نوع متریال
انتخاب
نوع متریال
نوع پروژه
انتخاب
نوع پروژه
دفتر وکالت، الهام نوروزی، جامعه معماران ایران

دفتر وکالت | الهام نوروزی

دفتر وکالت، الهام نوروزی موقعیت: ایران، مشهد معمار مسئول: الهام نوروزی طراح داخلی : الهام نوروزی مدیر اجرایی پروژه: ساسان غفاریان کارفرما: جناب دکتر مقصود پور مساحت زیربنا: 150 مترمربع عکس: هادی محمدی – استودیو سی اتمام پروژه: 1403 هشدار! تمامی اطلاعات پروژه و توضیحات، از زبان طراح محترم پروژه

ادامه مطلب »
خانه هراتیان جامعه معماران ایران

خانه هراتیان | دفتر معماری و ساخت آرکافیس

خانه هراتیان ، دفتر معماری و ساخت آرکافیس موقعیت: ایران، تهران، یوسف آباد، کوچه چهل و ششم معمار مسئول: امیرحسین علوی زاده تیم طراحی:  مهدی هادی پور تاسیسات مکانیکی: حسام سیدحسینی مدیر اجرایی: داود علوی زاده گرافیک: سپهر سید اصفهانی، مهدی هادی پور کارفرما: علی هراتیان مساحت زمین: ۲۰۰ مترمربع

ادامه مطلب »

ویلای عالیخانی | مهندسین مشاور آراتا

ویلای عالیخانی | مهندسین مشاور آراتا موقعیت: ایران ، تهران ، کامرانیه معمار : فرخ اصالت سال : 1354 دوره تاریخی : پهلوی دوم کاربری : مسکونی ، ویلایی هشدار! تمامی اطلاعات پروژه و توضیحات، از زبان طراح محترم پروژه و تمام حقوق مادی و معنوی طرح متعلق به ایشان

ادامه مطلب »
طلافروشی اوپال جامعه معماران ایران

طلافروشی اوپال | دفتر طراحی محمدتقی باقری و همکاران (ABMT.OFFICE)

طلافروشی اوپال ، ABMT.OFFICE موقعیت: ایران، مشهد معمار مسئول: محمد تقی باقری تیم طراحی:  محمدجواد موحد، ساره پورقربان،  محسن مولایی، سمانه علیپور، محمد پزشکیان، زهرا شمس آبادی، سمیرا توسلی طراحی و معماری  داخلی: محمد تقی باقری مجری: ABMT.BUILD(گروه نظارت و ساخت ABMT) مساحت زیربنا: ۱۵ متر مربع عکس: فرزاد باقرزاده

ادامه مطلب »

خانه شریفی‌ها | دفتر معماری دیگر

معماری خانه شریفی ها | دفتر معماری دیگر موقعیت: ایران، تهران معمار: علیرضا تغابنی مساحت: 1400 مترمربع سال: 2014 عکس: پرهام تقی اف، ماندانا منصوری، سالار مطهری، مجید جهانگیری تاسیسات مکانیکی: مجتبی عرب پور تاسیسات الکتریکی: سعید افشار لنداسکیپ: بابک مصطوفی صدری، امید عباس فردی اجرا: شرکت ایمن سازه فدک جوایز کسب

ادامه مطلب »
ویلای خطی جامعه معماران ایران

ویلای خطی | آرتور امید آذری، جعفر لطف الهی

ویلای خطی ، آرتور امید آذری ، جعفر لطف اللهی موقعیت: ایران، کرج، طالقان معمار مسئول: آرتور امید آذری، جعفر لطف الهی تیم طراحی: محسن قناد پور، کیمیا خوراکچی، شادی خاکباز، شیما شجاعی، حسین قناعت پیشه مساحت کل پروژه: ۳۵۹۰ مترمربع اتمام پروژه:  ۱۳۹۶ هشدار! تمامی اطلاعات پروژه و توضیحات،

ادامه مطلب »

همکاری گرامی!
با تشکر از ارسال اطلاعات، به استحضار می‌رساند پس از بررسی فرم ارسالی، در صورت نزدیک بودن معیارهای طرفین، با شما تماس خواهیم گرفت. با آرزوی موفقیت و حضورتان در کنار ما.